تعهد نامه اصالت رساله يا پايان
اينجانب الهام صوفی کاکیهانی دانش آموخته مقطع کارشناسي ارشد رشته مشاوره که در تاريخ 27/11/92 از پايان نامه خود تحت عنوان” رابطه هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی در کارکنان دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه”
با کسب نمره 76/17 و درجه عالی دفاع نموده ام بدينوسيله متعهد مي شوم:
1- اين پايان نامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي که از دستاورهاي علمي و پژوهشي ديگران ( اعم از پايان نامه ، کتاب ، مقاله و ….) استفاده نموده ام ، مطابق ضوابط و رويه موجود ، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام .
2- اين پايان نامه قبلا براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي (هم سطح، پايين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاه ها و موسسات آموزش عالي ارائه نشده است.
3- چنانچه بعد از فراغت از تحصيل ، قصد استفاده و هر گونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب ، ثبت اختراع و … از اين پايان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4- چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي پذيرم و دانشگاه علوم و تحقيقات مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصيلي ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگي: الهام صوفی کاکیهانی
تاريخ و امضاء:

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم تحقیقات
پايان‌نامه كارشناسي ارشد رشته مشاوره (M.A)
عنوان:
رابطه هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی
در کارکنان دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه
استاد راهنما:
دکتر حمزه احمدیان
استاد مشاور:
دکتر کریم افشاری نیا
نگارش:
الهام صوفی کاکیهایی
زمستان 1392
Eslamic University of Azad
Sciences investigations Kermanshah
Thesis for masters degree M.A Field of Counseling and Guidance
Subject:
The relation between emotion intelligence and accupational stress with resiliency and happiness among employees of Kermanshah unirersity of medical
Thesis Advisor:
Hamzeh Ahmadian Ph.D
Consulting Advisor:
Karim Afshari Nia Ph.D
By:
Elham Sufi Kakihai
Winter 2013
سپاسگزاری
سپاس خدایی را که سخنش عبرت است و لطفش مستدام
با سپاس فراوان از
جناب آقای دکتر حمزه احمدیان (استاد محترم راهنما)
جناب آقای دکتر کریم افشاری نیا (استاد محترم مشاور)
و دیگر بزرگوارانی که این شاگرد کمترین را روحی دوباره دمیدند و نواختند، بلکه ایرانی همچنان سربلند بماند.
تقدیم به :
مادرم
و
فرزند دلبندم
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده ………………………………………………………………………………………………………………………………1
فصل اول: معرفی پژوهش
1-1- مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………….3
1-2- بيان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………5
1-3- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش……………………………………………………………………………….. 8
1-4- اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………..10
1-4-1- هدف کلی…………………………………………………………………………………………………………..10
1-4-2- اهداف اختصاصی…………………………………………………………………………………………………10
1-5-فرضيه‏هاي پژوهش……………………………………………………………………………………………………10
1-6-متغیر های پژوهش…………………………………………………………………………………………………….11
1-6-1- تعریف مفهومی متغیرها…………………………………………………………………………………………11
1-6-2- تعریف عملیاتی متغییرها……………………………………………………………………………………….11
2-1- هوش هیجانی …………………………………………………………………………………………………………13
2-1-1- هیجان چیست؟……………………………………………………………………………………………………13
2-1-2-مبانی فیزیولوژیکی هیجان………………………………………………………………………………………15
2-1-3-تاریخچه هوش هیجانی………………………………………………………………………………………….16
2-1-4- تعاریف هوش هیجانی………………………………………………………………………………………….21
2-1-5- دیدگاه های موجود در باب هوش هیجانی………………………………………………………………21
2-1-5-1- دیدگاه توانایی (پردازش اطلاعات) ……………………………………………………………………21
2-1-5-2- دیدگاه ترکیبی (شخصیتی- اجتماعی- هیجانی) هوش هیجانی……………………………….23
2-1-6- مدل مختلط هوش هیجانی بار- آن…………………………………………………………………………24
2-1-6-1- مقیاسهای کلی یا ترکیبی EQ-I بار- آن (1997) ………………………………………………..24
2-1-7- مدل مختلط هوش هیجانی گلمن……………………………………………………………………………26
2-1-8- مقایسه مدلهای توانایی و ترکیبی هوش هیجانی……………………………………………………….28
2-1-9- اهمیت هوش هیجانی ………………………………………………………………………………………….28
2-2- استرس شغلی………………………………………………………………………………………………………….30
2-2-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………..30
2-2-2- تاریخچه استرس …………………………………………………………………………………………………31
2-2-3- تعریف استرس…………………………………………………………………………………………………….32
2-2-4- تعاریفی در طبقه بندی اصطلاح استرس………………………………………………………………….33
2-2-5- وضع فعلي استرس…………………………………………………………………………………………….. 35
2-2-6- عوامل ایجاد کننده استرس…………………………………………………………………………………….36
2-2-6-1-فشار ………………………………………………………………………………………………………………36
2-2-6-2- ناکامی ……………………………………………………………………………………………………………37
2-2-6-3- واکنش در برابر ناکامی (پرخاشگری) …………………………………………………………………37
2-2-6-4- تعارض…………………………………………………………………………………………………………. 38
2-2-7- استرس شغلی …………………………………………………………………………………………………….39
2-2-8- نشانه های استرس شغلی ……………………………………………………………………………………..42
2-2-8-1- نشانه های روانی……………………………………………………………………………………………..42
2-2-8-2- نشانه های جسمانی………………………………………………………………………………………….42
2-2-8-3- نشانه های رفتاری……………………………………………………………………………………………43
2-2-9- ویژگی های شغل ………………………………………………………………………………………………..44
2-2-9-1- آهنگ کار ……………………………………………………………………………………………………..44
2-2-9-2- تکرار کار ……………………………………………………………………………………………………..44
2-2-9-3- نوبت کاری……………………………………………………………………………………………………..44
2-2-10- بررسی اثرات استرس شغلی………………………………………………………………………………..45
2-2-11- سه خصلت شخصیتی افراد مستعد استرس …………………………………………………………..48
2-2-12- عوامل استرس شغلی در محیط کار ……………………………………………………………………..49
2-2-12-1- شرایط کاری ………………………………………………………………………………………………..49
2-2-12-2- تراکم کاری…………………………………………………………………………………………………. 50
2-2-12-3- ابهام نقش …………………………………………………………………………………………………….50
2-2-12-4- عدم امنیت شغلی……………………………………………………………………………………………50
2-2-12-5- مسئولیت ……………………………………………………………………………………………………..51
2-2-12-6- روابط با زیر دستان ……………………………………………………………………………………….51
2-2-12-7- روابط با همکاران ………………………………………………………………………………………….51
2-2-12-8-ارزشیابی شدن به وسیله دیگران………………………………………………………………………..52
2-2-12-9- فناوری و خصیصه های مادی …………………………………………………………………………52
2-3- تاب آوری……………………………………………………………………………………………………………….53
2-3-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………..53
2-3-2- تاریخچه تاب آوری……………………………………………………………………………………………..54
2-3-3- حوزه های عملکردی تاب آوری……………………………………………………………………………55
2-3-4- تاب آوری از نظر تاریخی……………………………………………………………………………………..56
2-3-5- مدل هاي تاب آوري…………………………………………………………………………………………….58
2-3-5-1-مدل جبرانی……………………………………………………………………………………………………..59
2-3-5-2-مدل چالش………………………………………………………………………………………………………59
2-3-5-3-مدل عامل حفاظتی…………………………………………………………………………………………….60
2-4- شادکامی………………………………………………………………………………………………………………….62
2-4-1- تعاریف و مفاهیم شادکامی…………………………………………………………………………………….62
2-4-2- تاريخچه شادکامی ……………………………………………………………………………………………….64
2-4-3- جايگاه شادي در چهار چوب هيجانها ……………………………………………………………………66
2-4-4- شاخص هاي شادکامي …………………………………………………………………………………………67
2-4-4-1-حالت چهره – قيافه …………………………………………………………………………………………67
2-4-4-2-بيان احساسات شاد توسط خود فرد…………………………………………………………………….68
2-4-4-3-توجه به محتوي گفتار فرد …………………………………………………………………………………68
2-4-5- ديدگاه شناختي و شادکامي …………………………………………………………………………………..68
2-4-6- صفات شخصیتی و روان شناختی مرتبط با شادمانی………………………………………………….69
2-4-6-1-برون گرایی و روان نژندی ………………………………………………………………………………..70
2-4-6-2- مطلوبیت اجتماعی و وظیفه شناسی…………………………………………………………………..70
2-4-6-3-انعطاف پذیری …………………………………………………………………………………………………71
2-4-6-4-عزت نفس ………………………………………………………………………………………………………71
2-4-6-5- خوش بینی …………………………………………………………………………………………………….72
2-4-6-6-تداوم شادی …………………………………………………………………………………………………….73
2-4-7- جنبه های پنهان شادی …………………………………………………………………………………………75
2-4-8- دیدگاه های نظری در مورد شادکامی ……………………………………………………………………..78
2-4-8-1- دیدگاه لذت گرایی…………………………………………………………………………………………..78
2-4-8-2- دیدگاه معنوی………………………………………………………………………………………………….79
2-4-8-3- نظریه ی داینر و همکاران………………………………………………………………………………….81
2-4-8-4- نظریه ی آرگایل و همکاران ……………………………………………………………………………..81
2-4-9-دیدگاه های شناختی و شادی …………………………………………………………………………………82
2-4-10- دیدگاههای زمینه ای در مورد شادی ……………………………………………………………………84
2-4-10-1- نظریه روابط و فعالیتهای اجتماعی …………………………………………………………………..84
2-4-10-2- شادی در نظریه فروید…………………………………………………………………………………….85
2-4-10-3- نظریه تعادل حالات هیجانی …………………………………………………………………………..85
2-4-10-4- شادی در نظریه الیس …………………………………………………………………………………….86
2-4-10-5- نظریه زیست شناختی در مورد شادی……………………………………………………………….86
2-4-10-6- شادی در نظریه فاوا ………………………………………………………………………………………87
2-4-10-7- شادی در نظریه مزلو ……………………………………………………………………………………..88
2-4-10-8- شادکامی از دیدگاه دنیل گیلبرت………………………………………………………………………88
2-4-10-9- شادی از دیدگاه مارتین سلیگمن ……………………………………………………………………..92
2-4-10-10- شادی درنظریه فوردایس……………………………………………………………………………….94
2-4-11- عوامل تأثير گذار بر شادکامي……………………………………………………………………………….96
2-4-11-1- تفاوت هاي جنسيتي ……………………………………………………………………………………..96
2-4-11-2- درآمد ………………………………………………………………………………………………………….97
2-4-11-3- ازدواج …………………………………………………………………………………………………………97
2-4-11-4- تحصيلات ……………………………………………………………………………………………………98
2-4-11-5-رضايت شغلي ……………………………………………………………………………………………….98
2-4-11-6- سلامتي ………………………………………………………………………………………………………..99
2-4-11-7- مذهب …………………………………………………………………………………………………………99
2-4-11-8- اوقات فراغت و تفريح …………………………………………………………………………………100
2-4-11-9- موفقيت و تأييد اجتماعي ……………………………………………………………………………..100
2-4-11-10- حوادث زندگی …………………………………………………………………………………………100
2-4-11-11- توانایی ها………………………………………………………………………………………………….101
2-4-11-12- سن …………………………………………………………………………………………………………101
2-4-12- راهکارهای افزایش شادکامی……………………………………………………………………………..102
2-5- پیشینه تحقیقات انجام شده………………………………………………………………………………………109
2-5-1- تحقیقات داخلی…………………………………………………………………………………………………109
2-5-1-1- رابطه هوش هیجانی و شادکامی……………………………………………………………………….109
2-5-1-2- رابطه هوش هیجانی و تاب آوری…………………………………………………………………….110
2-5-1-3- رابطه استرس شغلی و تاب آوری ……………………………………………………………………111
2-5-1-4- رابطه استرس شغلی و شادکامی……………………………………………………………………….112
2-5-2- تحقیقات خارجی ……………………………………………………………………………………………..113
2-5-2-1- رابطه هوش هیجانی و شادکامی……………………………………………………………………….113
2-5-2-2- رابطه هوش هیجانی و تاب آوری…………………………………………………………………….114
2-5-2-3- رابطه استرس شغلی و تاب آوری ……………………………………………………………………115
2-5-2-4- رابطه استرس شغلی و شادکامی……………………………………………………………………….116
فصل سوم: روش پژوهش
3-1- طرح پژوهش ………………………………………………………………………………………………………123
3-2- طبقه بندی متغیر ها…………………………………………………………………………………………………123
3-3- جامعه آماری پژوهش …………………………………………………………………………………………….123
3-4- نمونه آماری پژوهش و روش نمونه‌گیری …………………………………………………………………123
3-5- روش اجرا ……………………………………………………………………………………………………………123
3-6- ابزار سنجش …………………………………………………………………………………………………………124
3-6-1-پرسشنامه هوش هیجانی بار آن……………………………………………………………………………..124
3-6-2- پرسشنامه استرس شغلی HES …………………………………………………………………………..124
3-6-3- پرسشنامه تاب آوری کانر و دیوید سون (CD-RISC) ………………………………………..125
3-6-4- پرسشنامه شادکامی آکسفورد………………………………………………………………………………..125
3-7- روشهای آماری تحلیل داده‌ها ………………………………………………………………………………….126
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
4-1- تحلیل داده‌های کمی از زاویه توصیفی …………………………………………………………………….129
4-2- تحلیل داده‌های کمی از زاویه استنباطي …………………………………………………………………..130
4-2-1- يافته‌هاي مربوط به فرضیه اول……………………………………………………………………………..130
4-2-2- يافته‌هاي مربوط به فرضیه دوم…………………………………………………………………………….131
4-2-3- يافته‌هاي مربوط به فرضیه سوم……………………………………………………………………………133
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1-بحث و تفسیر نتایج ………………………………………………………………………………………………..136
5-2- محدودیت‌ها …………………………………………………………………………………………………………139
5-3- پیشنهادات ……………………………………………………………………………………………………………139
5-3-1- پیشنهادات کاربردی……………………………………………………………………………………………139
5-3-2- پیشنهادات پژوهشی…………………………………………………………………………………………….139
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………….140
فهرست منابع فارسی………………………………………………………………………………………………………..140
فهرست منابع لاتین………………………………………………………………………………………………………….142
ضمائم……………………………………………………………………………………………………………………………146
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………….. 156
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1) ظهور مفهوم هوش عاطفی (مایر، 2001) …………………………………………………………….20
جدول 2-2) مؤلفه های هوش هیجانی (به نقل از مایر، 2001) …………………………………………………27
جدول 2-3) توصيف مختصر سه موج بررسی تاب آوری (ريچاردسون، ٢٠٠٢)………………………….58
جدول 2-4) خلاصه پیشینه های انجام شده………………………………………………………………………….117
جدول 4-1)فراوانی ودرصد فراوانی جنسیت،وضعیت تاهل ونوع استخدام در بین پاسخگویان….. 129
جدول 4-2 )فراوانی ودرصد فراوانی سنوات خدمت وسطح تحصیلات در بین پاسخگویان………..129
جدول 4-3) آمار توصیفی متغییر های تحقیق……………………………………………………………………….130
جدول 4-4) تحلیل واریانس……………………………………………………………………………………………….130
جدول 4-5) رگرسیون برای رابطه تاب آوری با هوش هیجانی و استرس شغلی………………………..130
جدول 4-6) تحلیل واریانس……………………………………………………………………………………………….131
جدول 4-7) رگرسیون برای رابطه شادکامی با هوش هیجانی و استرس شغلی…………………………..132
جدول 4-8) همبستگی پیرسون…………………………………………………………………………………………..133

فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 2-1) مدل جبرانی……………………………………………………………………………………………………….59
شکل2-2) مدل چالش…………………………………………………………………………………………………………60
شکل2-3) مدل عامل حفاظتی……………………………………………………………………………………………….61
چکیده
تحقیق حاضر با هدف بررسی ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی انجام شد. طرح پژوهش حاضر از نظر هدف كاربردي و از نظر روش و ماهيت توصيفي ، پيمايشي از نوع همبستگی بود. جامعه آماری این تحقیق شامل کارکنان مشغول به خدمت دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه در سال 1392 برابر 1150 نفر بودند. حجم نمونه براساس فرمول کوکران برابر 288 نفر انتخاب شد که از روش نمونه گیری تصادفی ساده از بین جامعه آماری برگزیده شدند. برای جمع آوری داده هااز پرسشنامه های سنجش هوش هیجانی بارآن ، پرسشنامه استرس شغل HESو پرسشنامه تاب آوری کانر و دیویدسون و پرسشنامه شادکامی آکسفورد استفاده شد. نتایج این پژوهش نشان داد که بین هوش هیجانی و تاب آوری رابطه مثبت و معناداری وجود دارد یعنی با افزایش نمره هوش هیجانی میزان تاب آوری افزایش می یابد. همچنین مشاهده شد که با افزایش استرس شغلی تاب آوری کاهش می یابد. از طرفی مشخص شد که بین تاب آوری و شادکامی نیز رابطه مثبت معناداری وجود دارد.
واژگان کلیدی: هوش هیجانی، استرس شغلی، تاب آوری، شادکامی.

1-1- مقدمه
روانشناسی صرفا یک شاخه پزشکی علاقه‏مند به بیماری یا بهداشت نیست بلکه گسترده‏تر است و موضوعاتی از قبیل کار، تحصیلات، بینش، عشق، رشد و بازی را نیز دربرمی‏گیرد. روانشناسان اکنون به تحقیقات جامعی در مورد نقاط قوت و فضیلت‏های انسانی نیازمندمند. روانشناسانی که با خانواده‏ها، مدارس، انجمن‏های مذهبی و شرکت‏ها کار می‏کنند نیازمند توسعه جوی هستند که بر این نقاط قوت تاکید نماید. امروزه نظریه‏های روانشناسی عمده به سمت دیدگاهی نوین مبتنی بر پرورش نقاط قوت تغییر مسیر داده‏اند. دیگر نظریه روانشناسانی برجسته‏ای وجود ندارد که افراد انسانی را به عنوان کالبدهای منفعل پاسخ به محرک‏ها تعریف نماید و امروزه انسان‏ها بیشتر به عنوان افرادی تصمیم گیرنده با امکان انتخاب گزینه‏های متعدد و امکان چیره‏دست شدن و کار آمد شدن تعریف می‏شوند. موضوعات روانشناسی مطرح شده در آغاز قرن بیست و یکم عمدتا بر تجربه مثبت انسانی و آن‏چه که لحظه‏ای را بهتر از لحظه دیگر می‏کند تمرکز کرده‏اند.به گفته دانیل خانمن، کیفیت عاطفی تجربه جاری اساس و بلوک یا روانشناسی مثبت‏نگر است(خانمن، 1999).
مثبت نگری حاصل تعامل آرام و بدون مشکل با محیط اجتماعی است که پیامد آن مجموعه ای از تمایلات مبتنی بر رضایت مندی، خوش بینی، امید، اعتماد و اطمینان خاطر در فرد است. نقطه مقابل آن وجود بیزاری، ترس، عصبانیت، ناامیدی و نگرانی خواهد بود. مثبت نگری زمانی بوجود می آید که افراد احساس نمایند درکشان از خودشان تأیید شده است. مثبت نگری نوعی خیر عمومی است که پیامد و حاصل آن را باید در تشریک مساعی، طراوت اجتماعی، وفاق اجتماعی، عواطف مثبت، زندگی انجمنی و مشارکت اجتماعی جستجو کرد. مثبت نگری نوعی سرمایه عاطفی است که هزینه های کنترل و نظارت رسمی را کاهش می دهد و افراد را متقاعد به رفتار مطابق با ارزش ها و هنجارهای اجتماعی پذیرفته شده می نماید. سرمایه ای که به واسطه استفاده از آن زایش تازه ای پیدا می کند، زیرا وقتی افراد از عواطف مثبتی که دیگران ابراز می دارند استفاده می کنند به نوعی عواطف مثبت تازه ای را تولید می کنند. مهمترین تأثیر مثبت نگری بر زندگی عادی یا روزمره این است که در صورت وجود مثبت نگری زندگی روزمره معطوف به آینده خواهد بود و افراد جامعه از گذشته نگری منفی و داشتن کنش های آنی و لحظه ای رهایی پیدا خواهند کرد. آنها پذیرای برنامه داشتن و کنش های عقلانی معطوف به هدف خواهند شد؛ کنش هایی که آنها را وادار به تلاش و کوشش مضاعف و نیل به اهداف متعالی تر می نماید به گونه ای که نوعی آینده گرایی و آینده اندیشی را در افراد جامعه تقویت می نماید که خود می تواند پیامدهای مثبت متعددی را به دنبال داشته باشد.
روانشناسي مثبت نگر به عنوان رويكردي تازه در روانشناسي، بر فهم و تشريح شادماني و احساس ذهني بهزيستي و همچنين پيش بيني دقيق عواملي كه بر آ نها مؤثرند، تمركز دارد. اين رويكرد از منظري مثبت گرايانه با ارتقاي احساس ذهني بهزيستي و شادماني، در عوض درمان نواقص و اختلالات سروكار دارد. بنابراين، روان شناسي مثبت نگر تكميل كنندة روان شناسي باليني سنتي است. فهم، درك و شفاف سازي شادماني و احساس ذهني بهزيستي، موضوع محوري روا نشناسي مثبت نگراست (سليگمن، ۲۰۰۵)
مارتین سلیگمن، (پدر روان‌شناسی مثبت) می‌گوید: این روان‌شناسی، روان‌شناسی قرن بیست و یکم است؛ علمی که به جای توجه به ناتوانی‌ها و ضعف‌های بشری، متمرکز شده است روی توانایی‌های آدم‌ها؛ توانایی‌هایی از قبیل شاد زیستن‏، لذت بردن، قدرت حل مسأله و خوش‌بینی .
مازلو هم در سلسله مراتبی که برای نیازها در نظر گرفته بود «نیاز به خودشکوفایی» را در بالاترین مرتبه قرار داده بود. او می‌گفت افراد در مرحله خودشکوفایی، یک حس شادی را تجربه می‌کند، توأم با آرامش.
حتی قبل از انسان‌گراها، یک روان‌شناس آمریکایی به نام ویلیام جیمز، نگرانی اصلی روان‌شناسی را «شادی و بهزیستی انسان‌ها» می‌دانست. «مارتين سليگمن» بنيانگذار جنبش روانشناسي مثبت در دهه قبل مي گويد؛ «تصور کنيد دارويي کشف شده است که مي تواند طول عمر شما را هشت الي ۹ سال بيشتر کند. احساس خوشبختي همان دارو است.»
محققان در زمينه خوشبختي به پشتوانه هزاران تحقيق در اين مورد مي گويند «خوشبختي ساختني است».(دینر، 1984).
اغلب مردم آن‏چه را که در رابطه با زندگی‏شان اتفاق می‏افتد خوب یا بد ارزیابی می‏کنند و طبیعتا آن‏ها قادر به قضاوت در مورد زندگی خود هستند.آن‏ها تقریبا همیشه هیجانات و خلقیاتی را تجربه می‏کنند که یا مؤلفه‏ای خوشایند دارد که منجر به یک واکنش مثبت می‏شود و یا مؤلفه‏ای ناخوشایند دارد و واکنشی منفی را می‏طلبد. بنابراین همواره سطحی از شادمانی ذهنی بر زندگی مردم حاکم است، حتی اگر به طور هشیارانه به آن نپردازند.
سليگمن ( ۲۰۰۲ ) در كتاب خود با عنوان شادماني اصيل هيجان هاي مثبت را در سه مقوله آن هايي كه با گذشته، حال و آينده پيوند دارند، طبقه بندي مي كند. هيجان هاي مثبت مرتبط با آينده، خوش بيني، اميد، اعتماد، ايمان و اعتقاد را شامل مي شوند. رضامندي، خشنودي، تحقق، غرور و آرامش خاطر هيجان هاي مثبت عمده اي هستند كه با گذشته پيوند دارند. در ارتباط با هيجان هاي مثبت حال دو طبقة متمايزوجود دارد: لذت هاي آني و رضامندي هاي پايدارتر. لذت ها، هم لذت هاي جسماني و هم لذت هاي عالي تر را شامل مي شوند. لذت هاي جسماني از طريق حواس حاصل مي شوند. احساس هايي كه از امر جنسي، عطرهاي خوش و چاشني هاي خوشمزه بروز مي كنند، در اين مقوله قرار مي گيرند. برعكس، لذت هاي عالي تر از فعاليت هاي پيچيده تر به دست مي آيند و احساس هايي مانند سعادت، شعف، راحتي، سرخوشي و شادماني را شامل مي شوند. رضامندي ها كه حالت هاي شيفتگي يا جذبه را شامل مي شوند و حاصل فعاليت هايي هستند كه به كارگيري نيرومندي هاي يكتا و التزامي را مي طلبند، با لذت ها تفاوت دارند. قايق راني، تدريس و كمك به ديگران مصداق هاي چنين فعاليت هايي هستند. نيرومندي هاي التزامي آن دسته ازصفات شخصي هستند كه با فضيلت هاي خاصي رابطه دارند و در ارزش هاي عملي طبقه بندي نيرومندي ها تعريف مي شوند.در مطالعة هيجان هاي مثبت و شادماني، نكتة حساس يافتن يك راه موشكافانه براي تشخيص دادن حالت هاي عاطفي مثبت و منفي است (سلیگمن، 2002).

1-2- بيان مسئله
درسال هاي اخیر رویکرد روانشناسی مثبت با شعار توجه به استعدادها و توانمندي هاي انسان مورد توجه پژوهشگران حوزه هاي مختلف روانشناسی قرار گرفته است. این رویکرد بر شناسایی سازه ها و پرورش توانمندیهایی تأکید می کند که ارتقاء سلامت و شادکامی انسان را فراهم می کند. تاب آوري مهمترین راهبردي است که در این رویکرد مورد توجه پژوهشگران است(کیانی دهکردي، 1383).
از نظر تاریخی در علوم رفتاري و اجتماعی از یک رویکرد مشکل مدار1 براي مطالعه رشد انسان و جامعه پیروي می کردند. این رویکرد آسیب شناختی، بر مشکلات، بیماریها و اختلالات، ناسازگاري ها، کجروي و عدم شایستگی تمرکز داشت. تأکید این رویکرد بر شناسایی عوامل خطر مربوط به اختلالات گوناگون مثل بیماریهاي روانی، بزهکاري، الکلیسم و سوء مصرف مواد بوده است. در مطالعات طولی که در چارچوب این رویکرد در جمعیت هاي پرخطر انجام گرفته، درصدي از افراد در معرض خطر به مشکلات و آسیبهایی مبتلا می شدند، اما درصد بیشتري نیز سالم می ماندند. محققان براي این افراد که در شرایط ناگوار و پرخطر، پیامدهاي نامطلوب را نشان نمی دادند، اصطلاحات گوناگونی مثل آسیب ناپذیر، مقاوم در برابر استرس، سرسخت و شادکام به کار بردند. اخیراً نیز اکثر محققان واژه تاب آور در برابر شرایط پرخطر و ناگوار را به کار می برند(بنارد2 ، 1991)
گارمزي و ماستن3 (1991، نقل از محمدي، 1384) تاب آوري4 را فرایند یا توانایی سازگاري موفقیت آمیز به رغم شرایط چالش انگیز و تهدید کننده تعریف کرده اند.
از جمله مسایلی که در حوزه عوامل مؤثر بر تاب آوري مطرح است، نقش هوش بر تاب آوري است. برخی یافته ها حکایت از آن دارد که هوش یک عامل تعیین کننده تاب آوري است (اگلند و سروف، 1993، رادك- یارو و شرمن، 1990). و برخی هم خلاف این نظر را تأیید کردند(فرایبورگ، بارلوگ، مارتینیوسن، رزنوینگ و هجمدال 2005)5. لازم به ذکر است که این محققان، هوش عمومی را که توسط آزمونهاي سنتی هوش سنجیده می شود، مد نظر قرار می دادند. اما امروزه گونه اي دیگر از هوش تحت عنوان هوش هیجانی6 مطرح است که در سال 1990 توسط سالوي7 و می یر8 مطرح شد.
هوش هیجانی شامل درك، فهم و استدلال و اداره هیجان در خود و دیگران است ( سالوي و همکاران، 2000 ) و مجموعه اي از تواناییها، کفایت ها و مهارتهاي غیرشناختی است که توانایی فرد براي کسب موفقیت در مقابله با اقتضائات محیطی را تحت تأثیر قرار می دهدوباعث فائق آمدن فردبر فشارها و نیازهاي محیط می گردد (بار- اون، 1997).
نظریه پردازان هوش هیجانی براین باورند که بین هوش هیجانی و قدرت مقابله با موقعیتهاي مخاطره آمیز رابطه مثبت وجود دارد (سالوي، بدل، دیتویلر و مایر، 2000 ) و بالا بودن هوش هیجانی را به عنوان یک عامل محافظت کننده مطرح نمودند.
رابطه هوش هیجانی و تاب آوري به وسیله جوکار( 1386 )، زارعان، اسدالله پور و بخشی پور(1387)، شاکری نیا و محمد پور (1389)، خدایاری(1389)، انگلبرگ و سجوبرگ (2004)، (سالوي، بدل، دیتویلر و مایر، 2000) مورد بررسی قرار گرفته است.
ارگان (به نقل از فرسه9 و زاف 10،1999) معتقد است كه وقتي فرد در شرايطي قرار مي گيرد كه تحت فشار است و احساس ناراحتي و ناكامي مي كند، گفته مي شود كه وي تحت استرس مي باشد . در تعريفي ديگر، استرس به عنوان فرسودگي بدني و عاطفي درنظر گرفته مي شود كه بر اثر مسائل و مشكلات واقعي يا خيالي به وجود مي آيد (كويل11 ، ادواردز، هاننيگان، فوترگيل و بورنارد، 2005 ). براي فهم بهتر استرس بايستي به سه جز توجه نمود : 1- بعد فيزيولوژيكي 2- بعد وقايع و محرك هايي كه استرس را به وجود آورده اند 3- بعد ارزيابي شناختي از موقعيت يا استرس هاي موجود . در اصل امروزه اعتقاد براين است كه استرس ، ارزيابي شناختي از محرك هاي پيرامو ني و جنبه هاي فيزيولوژيكي است (بيكر 12، دمر وتي، دي بوئر وشائوفلي، 2003) استرس شغلی یکی از رایج ترین پدیده ها در محیط های شغلی دارای روابط فردی است (گواريتالت – چالوين13 ، كاليچ من، دمي و پيترسون،2000 )
همچنین رابطه استرس و تاب آوری نیز توسط ميچل كريپل و دونا هندرسون يكنگ (2010)، كوترل (2001)، گيللسپي ، والش، وينفيلد، استاف و دئوا (2001)، جكسون و روت من (2006)، تافت (1989) و … مورد بررسی قرار گرفته است.
کانت ، شادي را ارضاي تمامي اميال مي داند (آيزنک14 ،1990،نقل از فيروز بخت و بيگي ، 1375 ). به اعتقاد لاما 15مهمترين هدف زندگي ما رسيدن به شادي است ، چه انسان معتقد به اصول مذهبي باشد، چه نباشد. حرکت وفعاليت انسان در هر مذهبي که باشد براي دست يافتن به شادي است (لاما و کاتلر16، نقل از انوشيرواني ،1382).شادي نه تنها به سطح بالايي از عاطفه يا هيجان مثبت بستگي دارد بلکه به سنجش عميق تر رضايت کلي از زندگي نيز وابسته است.
رجبي و شيرعلي پور( 1388 )، شريعتي و رمضاني( 1388 )، كاظمي، نيك منش و ميناخاني ( 1388 )، پورزارعي( 1382 ) گالاگر و ولا – بروديك( 2008 )، جوده (2007)، فورنهام و كريستفور (2007) به بررسی رابطه بین هوش هیجانی و شادکامی پرداخته اند.
با توجه به مطالب ذکر شده هدف اصلی پژوهش این است که چه رابطه ای بین هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی وجود دارد؟

1-3- اهمیت و ضرورت انجام پژوهش
کار و شغل، نقش مهمی در زندگی افراد داشته، تأثیرات قابل توجهی در بهزیستی و شادکامی آنها دارد. از دهه 1960 تاکنون، توجه به شغل، سهم عمده اي از زندگی افراد را تشکیل داده و اگر چه اشتغال یک چالش هیجان آور براي افراد است، ولی همین شغل می تواند به عنوان یک منبع عمده استرس زا در زندگی افراد مطرح باشد (لانگ17، 1995) استرس هاي شغلی بر سلامت افراد تأثیر می گذارد، کیفیت زندگی را کاهش می دهد.
در حال حاضر دانشگاه ها به عنوان عامل كليدي توسعه اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي جوامع بشري، نقشي حياتي در امر آموزش سرمايه انساني ايفا مي كنند. تجزيه و تحليل عوامل موثر در رشد و توسعه جوامع بشري اعم از پيشرفته و در حال رشد، بيانگر آن است كه كارآمد و اثر بخش بودن نظام آموزشي در هر كشور، به رشد و توسعه همه جانبه آن كشور كمك شاياني مي كند. نهاد هاي آموزشي به اين نكته پي برده اند كه بدون داشتن نيروي انساني متعهد و متخصص، قادر نخواهند بود كه پاسخگوي نيازهاي روزافزون آموزش جامعه خود باشند(مشبکی، 1999).
روانشناسی تاکنون بر بیماری بیشتر از سلامت، بر ترس بیشتر از شهامت و بر پرخاشگری بیشتر از عشق تکیه داشته است.به عبارتی روانشناسان علاقه چندانی در کمک به مردم برای شادتر بودن، متکامل‏تر بودن، نوع دوست‏تر بودن و…نداشته‏اند و این در حالی است که مردم سرتاسر دنیا احساس روز افزونی به شادی و شادمانی در زندگی خود احساس می‏کنند
در مطالعه‏ای توسط سو و همکاران(1998) از نمونه‏ای دانشگاهی به حجم 7204 نفر در 42 کشور مختلف خواسته شد که نشان دهند در مورد شادمانی ذهنی چه مقدار فکر می‏کنند و شادمانی ذهنی برای آنها چقدر اهمیت دارد.نتایج نشان داد حتی در جوامعی که کاملا غرب‏زده 2 نیستند دانشجویان گزارش کردند که شادمانی و رضایت از زندگی برای آنها خیلی مهم است و آنها اغلب اوقات در مورد آن فکر می‏کنند.سطوح میانگین‏های علاقه به شادمانی در همه کشورهای مورد تحقیق بالا بود (دینر، 2000).محققین معتقدند، هرچند شادمانی به تنهایی برای زندگی خوب کافی به نظر نمی‏رسد(مثلا دینر و همکاران، 1998)، ولی به نظر می‏رسد که شناخت آن می‏تواند گامی در راستای زندگی خوب باشد.
از طرفی روانشناسان اکنون به تحقیقات جامعی در مورد نقاط قوت و فضیلت‏های انسانی نیازمندمند. روانشناسانی که با خانواده‏ها، مدارس، انجمن‏های مذهبی و شرکت‏ها کار می‏کنند نیازمند توسعه جوی هستند که بر این نقاط قوت تاکید نماید. امروزه نظریه‏های روانشناسی عمده به سمت دیدگاهی نوین مبتنی بر پرورش نقاط قوت تغییر مسیر داده‏اند بر این اساس با توجه به اینکه تاکنون در موردرابطه بین هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی در دانشگاه علوم پزشکی انجام نشده است لذا این نیاز احساس می شود که در این زمینه تحقیقات بیشتری انجام شود.
علاوه براین نتایج این نوع تحقیقات می تواند راهگشایی باشد برای پژوهشگران و دانشجویان روانشناسی که در این زمینه به تحقیق خواهند پرداخت.

1-4- اهداف پژوهش
1-4-1- هدف کلی
هدف کلی این پژوهش تعیین میزان ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری و شادکامی است.

1-4-2- اهداف اختصاصی
1- تعیین میزان ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری
2- تعیین میزان ارتباط هوش هیجانی و استرس شغلی با شادکامی
3- تعیین میزان ارتباط تاب آوری با شادکامی

1-5- فرضيه‏هاي پژوهش
1- بین هوش هیجانی و استرس شغلی با تاب آوری رابطه وجود دارد.
2- بین هوش هیجانی و استرس شغلی با شادکامی رابطه وجوددارد.
3- بین تاب آوری با شادکامی رابطه وجود دارد.
1-6-متغیر های پژوهش
1-6-1- تعریف مفهومی متغیرها
هوش هیجانی: هوش هیجانی شامل درک، فهم، استدلال و اداره هیجان در خود و دیگران (سالووی و همکاران، 2000) و مجموعه ای از توانایی ها، کفایت ها و مهارتهای غیر شناختی است که توانایی فرد را برای کسب موفقیت در مقابله با اقتضائات و فشارهای محیطی تحت تأثیر قرار می دهد (بار- آن، 1997).
استرس شغلی: موسسه بين المللي ايمني و سلامت شغلی (2002) استرس شغلي را بصورت پاسخ مضر جسمي و روحي تعريف مي كند كه در زماني رخ مي دهد كه نيازمندي هاي شغلي با توانايي ها، منابع حمايتي و نيازهاي فرد شاغل همخواني و هماهنگي نداشته باشد (جانگوی، 2007به نقل ازخاتونی و همکاران، 1389).
تاب آوری: تاب آوري صرف مقاومت منفعل در برابر آسيبها يا شرايط تهديد كننده نيست. بلكه فرد تاب آور، مشاركت كننده فعال و سازنده محيط پيراموني خود است. تاب آوري قابليت فرد در برقراري تعادل زيستي- رواني-معنوي، در مقابل شرايط مخاطره آميز مي باشد. (كانر و دايويدسون،2003)
شادکامی: شادكامي نگرشي است كه افراد را در رويارويي با رويدادهاي دشوار درمقابل افتادن درگرداب بي‌تفاوتي، نااميدي و افسردگي مقاوم مي‌سازد.( اشنايدر، 1991)
1-6-2- تعریف عملیاتی متغییرها
هوش هیجانی: در این پژوهش به منظور بررسی هوش هیجانی از پرسشنامه هوش هیجانی بارآن (1997) که شامل 90 سوال می باشد استفاده می شود.
استرس شغلی: در این پژوهش منظور از استرس شغلی میزان نمراتی است که پاسخگویان از پرسشنامه استرس شغلی HES (1979) بدست می آورند.
تاب آوری: در این پژوهش به منظور بررسی تاب آوری از پرسشنامه کونور و دیویدسون (2003) استفاده می شود.
شادکامی: در این پژوهش جهت بررسی شادکامی از پرسشنامه شادکامی آکسفورد(2002) استفاده می شود.
2-1- هوش هیجانی
2-1-1- هیجان چیست؟
واژه هیجان، اصطلاحی است که روانشناسان و فلاسفه بیش از یک قرن درباره معنای دقیق آن به بحث و جدل پرداخته اند. ریشه واژه هیجان کلمه ی لاتین «موتر18» است. به معنی (حرکت و جنبش) به اضافه پیشوند «را» به معنی (دور شدن) و نشان دهنده میل به عمل در هر هیجان است (گلمن، 2003). در فرهنگ های لغات تعاریف گوناگون و متناقضی از عواطف وجود دارد. که در اینجا به دو تعریف آن اشاره می شود. در فرهنگ لغت آکسفورد (1992) معنای لغوی هیجان چنین تعریف شده است: «هر تحریک یا اغتشاش در ذهن، احساس، فکر، حالت روانی و بیولوژیکی مختص آن، و دامنه ای از تمایلات شخصی برای عمل کردن بر اساس آن به کار می رود». در فرهنگ لغت راندوم هاووس، هیجان را «نوعی حالت احساسی یا عاطفی می داند که خودآگاه و ارادی است و طی آن حالت هایی چون شناخت یا انگیزش و اراده تفاوت دارد (مایر و همکاران، 2001).
تعداد هیجان های شناخته شده با درنظر گرفتن ترکیبات گوناگونی ها، تحولات و اختلافات جزئی میان آنها به صدها نوع می رسد. در واقع هیجان های ظریف بی شماری وجود دارد که برای آنها واژه ای نداریم (گلمن، 1995). درباره تظاهرات صوری شناخته شده و چهار حالت هیجان، ترس، خشم، ناراحتی و لذت بحث های زیادی صورت گرفته است. جهان شمول بودن تظاهرات صوری شاید بدواً توسط داروین (1965؛ به نقل از گلمن، 1995) مطرح شده باشد. داروین شواهدی را یافت که در آنها همراه با تکامل سیستم عصبی مرکزی این حالات هیجانی جلوه گر می شد. از نظر برخی از نظریه پردازان مجموعه هیجانات زیر جهان شمول هستند:
خشم: تهاجم، حتک حرمت، تنفر، غضب، اوقات تلخی، غیظ،آزردگی، پرخاش،خصومت، اذیت، تند مزاجی، دشمنی و شاید در بدترین حالت تنفر و خشونت آسیب شناختی.
اندوه: غصه، تأثر،دلتنگی، عبوسی، مالیخولیا، دلسوزی به حال خود، احساس تنهایی،دل شکستگی، نا امیدی، و در سطح آسیب شناختی افسردگی شدید.
ترس: اضطراب، بیم، نا آرامی، دلواپسی، بهت، نگرانی، توهم، ملاحظه کاری، تردید، زودرنجی، ترسیدن، ترس ناگهانی (شوک)، وحشت و از نظر آسیب شناختی هراس (خوبی) و وحشت زدگی.
شادمانی: شادی، لذت، آسودگی،خرسندی، سعادت، شوق، تفریح، احساس غرور، لذت جسمانی، به هیجان آمدن، وجد،خشنودی، شنگولی، بوالهوسی، از خود بی خود شدن و در نهایت شیدایی(مانی)
عشق: پذیرش، رفاقت، اعتماد، مهربانی، هم ریشگی، صمیمیت، پرستش، شیفتگی، مبهوت شدن.
شگفتگی: جا خوردن، حیرت، بهت، تعجب.
نفرت: تحقیر، اهانت، خوار شمردن، اکراه، بیزاری، بی رغبتی.
شرم: احساس گناه، دستپاچگی،حسرت، احساس پشیمانی، احساس حقارت،افسوس،دل شکستگی و توبه. (گلمن، 1995).
هریک از این طبقه ها در مرکزش دارای هسته ای هیجانی است که به اشکال مختلف ظهور می کند. در میان پژوهشگران بحث بر سر اینکه آیا اصولاً می توان بعضی از هیجان ها را اصلی تلقی کرد، هیجان هایی که به مثابه الفبا باشند که کلمات از ترکیب آنها به وجود می آیند، فراوان است. نظریه هیجانات اساسی19 که قسمت اصلی آن از تامکین بوده و اکمن و ایزارد نیز به بسط آن کمک کرده اند، اصول اساسی معدودی دارد که عبارتند از:
1- هیجانات اساسی، بنیادی یا اولیه ای وجود دارد که همگانی هستند.
2- هیجانات همگانی اشکال یگانه ای دارند. هریک از عواطف با الگویی از حرکات چهره ای مربوط به عضلات خاصی از چهره در ارتباط است و در کودکان از بزرگسالان و اعضای فرهنگ های مختلف یکسان است.
3- نظام عواطف یک نظام انگیزشی ابتدایی20 است. گفته می شود هیجان ها نسبت به سائق ها اثر انرژی زایی و انگیزشی بیشتری دارند، بدین ترتیب که بسیاری از افکار و حافظه ها بر حسب ارتباطی که با یک عاطفه دارند سازمان می یابند. چنانچه این مطلب در مورد بسیاری از پاسخ های رفتاری نیز صحت دارد (باور، 1981، پروین، 1996).
4- با توجه به عوامل سرشتی و تجربه، افراد از جهت فراوانی و شدت هیجانی که تجربه می کنند متفاوتند. طبق نظر ایزارد در سال 1993 یک کارکرد عمده هیجانات و نظام هیجانی در سازمان صفات و ابعاد شخصیت منعکس است. هرچند ماهیت اساسی هر پاسخ عاطفی ذاتی و همگانی است، اما ارتباط بین هر هیجان تحرک خاص و نیز قواعد فرهنگی که مربوط به چگونگی محل بیان هر عاطفه است، مربوط به یادگیری است (پروین، 1996).
2-1-2-مبانی فیزیولوژیکی هیجان
مهمترین ساختار مغزی که هیجان را ایجاد می کند، سیستم لیمبیک21 (دستگاه کناری) است. این دستگاه مغز حیوانی نامیده می شود. زیرا قسمت ها و عملکردهای آن در همه پستانداران به طور اساسی مشابه می باشد. دستگاه لیمبیک در بالای پایه مغزی و در زیر قشر مخ واقع شده است. تعدادی از ساختها در پایه مغزی و قسمتهایی از قشر مخ نیز در به وجود آوردن هیجان دخالت دارند.
دستگاه لیمبیک با ساختهای پایه ای مغزی قشر مخ به وسیله راههای عصبی مرتبط می باشد. عمق مغز جلوی جانبی یک توده سلولهای خاکستری به اندازه یک گردو به نام آمیگدال یا بادامه قرار دارد. آمیگدال مغز جایگاه اصلی و نخستین حافظه هیجانی است. آزمایشات حیوانی نشان داده است که بادامه در به وجود آوردن پرخاشگری و واکنش به ترس نقش فعالی دارد. همچنین بادامه نقش کلیدی در توانایی یک حیوان برای تشخیص هیجانات چهره، به ویژه هیجانات منفی مثل ترس و حافظه هیجانی بازی می کند. در کنار بادامه، هیپوکامپ واقع شده است که نقش مهمی را در حافظه و حافظه هیجانی بازی می کند (بلوم، نلسون، لازارسن، 2001).
مدار پاپز. لین در سال 1970 با تغییراتی در مدار لیمبیک مطرح نمود که در دستگاه کناری سه مدار از همدیگر متمایزند: اولین مدار شامل بادامه و هیپوکامپ است که بر رفتارهای مرتبط با صیانت ذات تأثیر می گذارد و آسیب در بخش بادامه می تواند یک حیوان رابه شدت رام، غیر پرخاشگر و از لحاظ هیجانی پاسخ ده سازد. دومین مدار در دستگاه کناری مشتمل بر شکنج زاویه ای، دیواره و چند ساختار دیگر است که این مدار با لذت جنسی مرتبط است و سومین مدار شامل بخشهایی از هیپو تالاموس جلویی است که برای همکاری اجتماعی و جنبه های خاصی از رفتار جنسی اهمیت دارد (خداپناهی،1381). افزون بر این در سائقه ی مغز دستگاه شبکه ای نقش مهمی ایفا می کند. رشته های دستگاه عصبی، هسته های سرلئوس(محل ترشح نوراپی نفرین)، راههای عصبی نزولی و صعودی اجسام سیاه (محل ترشح دوپامین) برای هیجانات نقش مهمی دارند (بلوم، نلسون و لازارسن، 2001).
همچنین با توجه به مطالعات متعدد، اکثر محققان عقیده دارند که هیپوتالاموس در پدیدآیی رفتار هیجانی نقش مهمی ایفا می کند. مسمرمن در سال 1941 در مطالعاتی مطرح می کند که تحریک هیپوتالاموس سبب خشم واقعی نمی گردد بلکه موجب خشم ساختگی می شود. وی با آسیب زدن به قشر مخ قسمت اعظم- تالاموس و به عبارت دیگر قسمت جلویی مغز تا هیپوتالاموس خشم ساختی ایجاد کرد (خداپناهی، 1381).
بخش دیگر از قشر مخ که در هیجانات بسیار فعال است قطعه های پیشانی می باشدکه بطور مستقیم پیام های ارسالی از تالاموس و آمیگدال را دریافت می نمایند. قطعه های گیجگاهی احتمالاً در شکل گیری هیجان زیاد مؤثرند ولی هنوز درمورد چگونگی ارتباط مکانیزم های ارتباط تفکر و تعامل هیجان دانسته های زیادی در دست نمی باشد (بلوم، نلسون و لازارسن، 2001).
2-1-3-تاریخچه هوش هیجانی
امروزه ما از انواع مختلف هوش صحبت می کنیم. در هر موردی، هوش به توانایی درک، فهم و استفاده از سمبولها یعنی پاسخگویی انتزاعی اشاره دارد. بعنوان مثال، ما از هوش کلامی، هوش فضایی، هوش اجتماعی و انواع دیگر هوش وابسته به هم صحبت می کنیم. مشخص کننده ها – کلامی، فضایی یا اجتماعی- هوش و آنچه به آن اشاره دارد را معین می کنند.
بنابراین هوش کلامی بر ظرفیت درک و به کارگیری لغات اشاره دارد، هوش فضایی بر ظرفیت درک و استفاده از اشیاء در فضا و هوش اجتماعی بر ظرفیت درک و استفاده از اطلاعات اجتماعی دلالت دارد. در روانشناسی، هوش اجتماعی به گروهی از هوش های وابسته به هم و بر ظرفیت درک و استفاده از اطلاعات هیجانی اشاره دارد. بعلاوه هوش هیجانی به گونه ای موجز ظرفیت سیستم هیجانی را برای افزایش هوش منعکس می کند (سیاروچی، فورگاس و مایر، 2001).
سالهاست نظریه پردازان هوش تلاش کرده اند به جای آنکه عواطف و هوش را دو مفهوم متضاد در نظر بگیرند، عواطف را به حیطه هوش وارد کنند. از این رو ای.ال.ثرندایک22 روانشناس برجسته ای که در همگانی کردن نظریه هوشبهر در دهه های 1920 و 1930 نقش مؤثری داشت عنوان کرد که هوش اجتماعی – یعنی توانایی درک دیگران و عمل کردن عاقلانه در ارتباط های بشری که جنبه ای از هوش هیجانی است- به خودی خود جنبه ای از هوشبهر را تشکیل می دهد. ثرندایک معتقد بود از آنجا که با یک هوش نمی توان توانایی های انسان را سنجید بنابراین هوش از یک مؤلفه تشکیل نشده است. به همین دلیل او سه نوع هوش را مطرح می کند: 1- هوش عینی (مهارت های ساختن و به کار بردن ابزار و وسایل)، 2- هوش انتزاعی (توانایی کاربرد کلمات، اعداد و اصول علمی)، 3- هوش اجتماعی (شناخت افراد و توانایی عمل خلاقانه در روابط انسانی است). به نظر او هوش اجتماعی توانایی درک دیگران و برقراری رابطه مناسب با آنهاست (وکسلر، 1990، به نقل از بار- آن، 1999).
سرآغاز مطالعه هوش هیجانی به دیدگاه دیوید وکسلر که بر ابعاد غیر عقلانی «هوش عمومی» تأکید کرده است به سال 1940 باز می گردد. عبارت زیر بیانگر تأکید وکسلر بر مفهوم هوش هیجانی است: «پرسش اصلی این است که آیا توانایی های غیر عقلانی، یعنی عاطفی و فطری عوامل قابل قبولی برای هوش عمومی هستند؟ این نکته قابل تأکید است که این عوامل نه تنها پذیرفتنی اند، بلکه ضروری نیز می باشند. من کوشیده ام نشان دهم که علاوه بر عوامل عقلانی، عوامل غیر عقلانی که تبیین کننده رفتار هوشمندانه هستند وجود دارد. چنانچه مشاهدات آتی تأیید کننده این فرض باشند،نمی توان فرض کرد که بتوان هوش کلی را بدون لحاظ کردن عوامل غیر عقلانی محاسبه کرد» (وکسلر، 1943، به نقل از بار- آن، 1999).
در همین راستا، لیپر در سال 1948 اظهار کرد که «تفکر هیجانی23» قسمتی از «تفکر منطقی24» و هوش کلی است و به آنها کمک می کند. این فرضیات اولیه پس از نیم قرن در اندیشه هوارد گاردنر متبلور شد. وی دیدگاه سنتی متخصصان مربوط به اوایل قرن بیستم از هوش شناختی را وسعت بخشید. او معتقد بود که هوش ابعاد متعددی دارد که ترکیبی از ابعاد شناختی و عناصر هیجانی (یا به نقل از خود او هوش شخصی25) است. بعد هیجانی (یا شخصی) مفهوم چند وجهی26 وی شامل دو جزء کلی است که تحت عنوان «قابلیتهای درون روانی» (هوش درون روانی27) و «مهارتهای بین فردی» (هوش بین فردی28) مطرح شده اند؛ هوش درون روانی، هوشی است که به ما کمک می کند تا به آنچه انجام می دهیم، به افکارمان و احساساتمان و روابطی که بین تمام این امور وجود دارد معنی بخشیم. با این هوش، می توانیم یاد بگیریم که خود و هیجاناتمان را در خدمت بگیریم. هوش بین فردی، عنوان هوشی است که به امکان تنظیم روابطمان با دیگران، همدلی با آنها، برقراری ارتباطات شفاف با آنها، برانگیختن آنها و فهم ارتباط بین آنها فراهم می سازد. با این هوش می توانیم به دیگران الهام ببخشیم و اعتمادشان را به خودمان خیلی سریع جلب کنیم. روانشناسان دیگری نیز دیدگاه متعارف هوش را مورد مناقشه قرار داده اند. جان مایر و پیتر سالووی اولین کسانی هستند که در سال 1990 مدل جامع هوش هیجانی را معرفی و پژوهش های خود را بر جنبه «هیجانی» هوش معطوف نمودند. آنها رویکرد گاردنر را بسط داده و نظریه هوش هیجانی خود را بر پایه نظریات گاردنر درباره استعدادهای فردی بنا کردند و بر این فرض بودند که افراد در توانایی درک و شناسایی هیجان های خود و دیگران تفاوت دارند(بار- آن،1997). با این وجود می توان گفت که واژه هوش هیجانی برای اولین بار توسط واین پاین در رساله دکترا استفاده شده است. ولی در سال 1990 مایر و سالووی معنای آن را توسعه داده اند (حدادی کوهسار، 1383).
یافته های مایر و سالووی همراه با بخش اعظم نظریه آنها در زمینه هوش هیجانی، دستمایه تألیف کتاب معروف «هوش هیجانی» توسط دانیل گلمن در سال 1995 گردید. گلمن (1999؛ به نقل از مایر، 2001) در نوشته هایش بر این موضوع اشاره داشت که احتمالاً هوش هیجانی بهترین پیش بینی کننده موفقیت در زندگی است. نهایتاً، دیدگاه چند عاملی رون بار- آن در زمینه مطالعه هوش هیجانی افق تازه ای در پژوهش های مربوط به این حوزه پیش روی محققان گشود. نتایج پژوهش های بار- آن که ریشه در فعالیتهای او به عنوان روانشناس بالینی داشت از سال 1980 آغاز و در سال 1997 با تهیه پرسشنامه هیجانی بار- آن(EQ-I) معرفی گردید (بار- آن،1997، به نقل از تیرگری، 1383). علم به قدرت و نفوذ عواطف و هیجانات در حیات ذهنی انسان پی برده است و در حال کشف و تعیین جایگاه هیجانات و عواطف در فعالیتها، رفتارها و حرکات و سکنات انسانی است. در حوزه ی مطالعات هوش، سیر مطالعات، از هوش منطقی که بر پایه شناخت استوار است، به سمت هوش هیجانی حرکت کرده است. هوش هیجانی، موضوعی است که سعی در تشریح و تفسیر جایگاه هیجانات و عواطف در توانمندی های انسانی دارد.
یکی از مسائلی که در سالهای اخیر از مهمترین حوزه های تحقیق در روانشناسی تربیتی بوده و هست، حوزه ی هوش هیجانی و نقش مهمی است که این نوع از هوش در چگونگی سازگاری و موفقیت افراد ایفا می کند. نظریه هوش هیجانی بر حسب نظر سالووی و مایر 1990، حوزه ی وسیعی از تواناییهای مرتبط با شناخت و به کارگیری هیجانات را در بر می گیرد، اساساً در ارتباط با جوانب مختلف هوش و رفتار افراد مورد مطاعه قرار گرفته است. این سازه ی روانی، که بیش از همه توسط بار- آن،1997 و گلمن،1995 مطالعه شده است، از جهات انگیزشی،مناسبات درون فردی و مناسبات بین فرد مورد تحقیق قرار گرفته و برخی از روانشناسان از جمله بار- آن و پارکر (2000)، رابطه ی هوش هیجانی با پنج مؤلفه شخصیتی (روان نژندی29، برون گرایی30، گشادگی رویی31، سازگاری32 و وظیفه شناسی33) را نیز بررسی کرده اند.
جدول 2-1) ظهور مفهوم هوش عاطفی (مایر، 2001)
1- سالهای 1969- 1900 هوش و عواطف به عنوان حوزه های جداگانه و محدودمطالعه هوش: طی این دوره قلمرو روان آزمایی هوش توسعه یافت و فناوری پیچیده و پیشرفته آزمون های هوش به وجود آمد.
مطالعه عواطف: در حوزه ی عواطف، مباحث پیرامون مسئله مرغ و تخم مرغ بود که کدام ابتدا به وجود آمده است، اول واکنش های فیزیولوژیکی به وجود می آیند بعد هیجان یا بالعکس. در حیطه های دیگر داروین روی موضوع وراثت و تکامل و پاسخ های هیجانی بحث می کرد، اما طی این دوره، اغلب عاطفه به عنوان موضوعی که تحت تأثیر عوامل فرهنگی قرار می گیرد، مورد توجه بود. مطالعه های مربوط به هوش اجتماعی، در همان زمان که ارزیابی هوش مطرح شد و فعالیت های علمی در مورد هوش کلامی و استدلالی در جریان بود، تعدادی از روانشناسان جهت شناسایی هوش اجتماعی تلاش می کردند. اما در کل می توان گفت تلاش ها در این مسیر تا حد زیادی دلسرد کننده و مفاهیم هوش محدود به شناخت بود.2- سالهای 1989- 1970 مطالعات اولیه پیرامون هوش عاطفیمطالعه های اولیه در مورد هوش عاطفی طی این دو دهه صورت پذیرفت. در این دوره حوزه های شناخت و عاطفه مورد بررسی قرار گرفتند تا مشخص شود که عواطف و شناخت چگونه روی یکدیگر تأثیر متقابل دارند. اعتقاد بر این بود که افراد افسرده نسبت به سایرین ممکن است واقع بین تر و دقیق تر باشند و نوسان های خلقی ممکن است خلاقیت را افزایش دهند همچنین در این دوره حوزه ی ارتباطات غیر کلامی توسعه یافت و مقیاس هایی برای دریافت اطلاعات غیر کلامی (که گاهی عاطفی هستند) از چهره و قیافه ی افراد، اختصاص یافت. در حوزه ی هوش مصنوعی بررسی ها و آزمایش ها در مورد این موضوع بود که رایانه ها چگونه می توانند حالت های عاطفی را درک نمایند.
نظریه جدید گاردنر در مورد هوش چندگانه، از هوش درون فردی نام می برد که به توانایی دریافت و نمادپردازی عواطف اشاره داشت. کار آزمایش در مورد هوش اجتماعی به درک این موضوع منجر شد که هوش اجتماعی شامل مهارت های اجتماعی، مهارت همدلی، نگش های جامعه پسند، اضطراب اجتماعی و عاطفی بودن می باشد.3- سالهای 1993- 1990 ظهور هوش عاطفیدر این دوره ی چهار ساله که



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید